عیار آتیش باز؛ در بازی های نمادین نوروزی رشت قدیم

باز باران خبر: در روزهای پایانی سال که سرمای سوزناک و باران پی در پی و کولاک و برف و بوران جای خود را به هوای مطبوع و دلپذیر بهاری می دهد شاهد ورود پیشاهنگان نوروزی در مقدم بهار و فرا رسیدن نوسال در کوچه و پس کوچه های محله های قدیمی رشت از جمله ساغریسازان، صیقلان؛ استاد سرا ؛ آفخرا؛ بوسار؛ حاجی آباد؛ آج بیشه و… بودیم.
تنها نوروزی خوانان و گروه عروس گولی و آینه تاودانی (انداختن آینه) و تکم گردانی و خرس آونی( خرس بازی) و خیمه شو بازی( خیمه شب بازی ) معروف به گوشی ورابرچره( آهو گردانی) و… نبودند که در پایان سال به پیشواز بهار و نوروز و نوسال؛ شب هنگام اهالی محلات و روستانشینان توابع رشت را مملو از هیجان و شادی می کردند؛ بلکه گروه مهیج و شاد آتیش باز که به عیار آتشباز و یا غول آتش باز معروف بودند با صورتی سیاه کرده از دوده ذغال در جای جای محلات قدیمی رشت به انجام عملیات هیجان انگیز آتش بازی می پرداختند و به این ترتیب در شادی و خوشحالی مردم رشت و حومه سهیم می شدند.
آیین های بومی نمایشی و بازهای سنتی پیشواز از نوروز و نوسال در رشت قدیم بصورت گروه هنری و پیک شادی بخش و نشاط آور مژده فرا رسیدن سال نو و طنین صدای پای بهار را به گوش جان رشتی ها می رساندند.
در گذشته های دور؛ وسایل ارتباط جمعی و رسانه به شکل امروزی وجود نداشت؛ بنا براین پیشاهنگان نوروزی مطابق سنت هر ساله با اجرای آیین های بومی در گیلان بویژه شهر تاریخی رشت آمدن بهار دل انگیز و پر طراوت را بعنوان فصل زایش و نوآوری همراه با آغاز سال جدید؛ شاد باش می گفتند و از این رهگذر هدیه یا صله ای تحت عنوان بهاریه یا عیدانه می گرفتند.
طبق تحقیقات میدانی رشتی ها از مراسم آیینی پیشواز نوروز و نوسال استقبال کرده و دادن عیدانه را خوش یمن و برکت زا می دانستند.
رشتی ها از قدیم باور دارند که از هر دس فادی؛ از هو دس فاگیری= از هر دست که دهش و بخشش کنی از همان دست خیر و برکت می گیری.
سابقه و دیرینه بازی نمایشی آتش بازی که توسط غول یا عیار آتش‌بازی بعنوان چهره اصلی این نمایش مهیج و در عین حال پرخطر در رشت و حومه انجام می شد به دوران تاریخ پیش از اسلام می رسد و برخی این رسم پیشواز نوروزی را به عصر حکومت خاندان کیاییان بر گیلان که مصادف با عهد صفویه بوده مرتبط می دادند.
البته از آنجاییکه آتش بعنوان عنصری مهم و سازنده در ایجاد روشنایی و دور کردن نیروهای زشت اهریمنی و رفع چشم زخم و انرژی منفی در سطح جامعه؛ نقش کلیدی دارد؛ می توان اذعان داشت که بازی نمایشی آتیش بازی ارتباط تنگاتنگی با عهد زرتشت داشته که در کهن شهر رشت از رونق خاصی برخوردار بوده است.
در روزهای پایانی فصل سرد زمستان که دیو سرما آخرین روزهای عمر خود را سپری می کند؛ گروه پر هیجان نمایش آتش بازی در هر کوی و برزن رشت پدیدار می شوند تا به مردم رشت نوید دهند که با سرمای سوزناک و شرایط سخت جوی هوا خداحافظی کنند.
آتش باز ها کلاه بوقی بر سر و شواله ( شعله آتش) در دست همراه با پیت نفت(ظرف نفت) غروب هنگام در بازار و چهار سوق ها در جمع رهگذران و کاسبان و دستفروشان حاضر می شدند تا با انجام عملیات خطرناک و در عین حال شاد و مفرح لحظاتی به یاد ماندنی خلق کنند!…
غول یا عیار آتش باز ابتدا مشعل افروخته را در دست می گرفت و سپس با دهان پر از قطرات نفت بسوی شعله مشعل افروخته به طرز ماهرانه ای فوت می کرد که حاصل آن شعله های آتش به رنگ آبی کبود بود که از دهان عیار آتش باز بسوی آسمان تیره و تاریک می جهید!…
رشتی ها با دیدن این صحنه های خارق العاده به وجد می آمدند و در این حین گروه آتش باز با حرکات موزون و گفتن جملات خنده آور موجبات شادی و خوشحالی مردم را فراهم می کردند. ناگفته نماند که فردی از گروه آتش بازی بعنوان کوله بارچی در پایان نمایش در بین مردم حاضر دوران میزد و هدایای نقدی و غیر نقدی را جمع آوری می کرد.
جای تردیدی باقی نیست که افروختن مشعل و آتش بازی در شب های پایانی سال افزون بر وداع با زمستان سرد و دیو سرما؛ می تواند نمادی از مبارزه با تاریکی و پلیدی و سختی ها باشد. از سویی دیگر پیام عیار آتش باز به رشتی ها در پیشواز به نوروز و نوسال همان آغاز فصل کار و تولید و درآمد زایی است. مردم رشت و حومه در پایان سال از نمایش غول آتش باز لذت می بردند و به همین واسطه رشتی ها غروب هنگام چشم به راه این گروه نمایشی بودند تا بلکه لحظات شاد و مفرحی را در کنار سایر گیلک زبانان سپری کنند.
فردی که بهمراه غول آتش باز همکاری می کند با چهره سیاه کرده و کلاه بوقی برسر اقدام به کوبیدن دو تخته چوب به یکدیگر می کند که باعث ایجاد ریتم در نمایش می شود و نیز با صدای بلند بانگ بر می آورد [ من غولم و عیارم؛ عیار آتیش بازم؛ می دیل آتیش خوایه؛ شیمره خنده و شادی خوایه= من غول و عیار و جوانمرد هستم ؛ عیار آتش باز هستم؛ دلم آتش می خواهد؛ برای شما خنده وشادی می خواهد.]
ناگفته نماند که وقتی گروه آتش باز وارد محله ای در رشت می شدند؛ تعداد بی شماری از کودکان گرفته تا سالدیدگان؛ شادی کنان بهمراه گروه به راه می افتادند و در واگویی اشعار گیلکی ویژه آتش بازی همراهی می کردند.
گفتنی است هیچ آیین نمایشی و بازی سنتی نوروزی در تاریخ فرهنگ شفاهی گیلان به اندازه نمایش آتش بازی پر طرفدار و هیجان انگیز و شادی آور نبود!…
در خاتمه باید اذعان داشت که همه گروهای پیشاهنگ نوروزی در شهر رشت و حومه باعث می شدند تا مردم فرهنگ دوست؛ پنجره ها و اشکوبه های خانه خود را که بر روی دیو سرمای زمستان سرد و سخت بسته بودند بسوی چهره دل انگیز بهار بگشایند تا خانه و کاشانه عطر وبوی خوش بهار را بر تن گیرد و در این رهگذر دل های انان شاد و مسرور گردد.

■ کار مایه ها: نوروز سال جشن کهن_ محمد میر شکرایی
نمایش ها و بازی های سنتی- دکتر سید هاشم موسوی و تحقیقات میدانی و شنیده ها از سالخوردگان رشت وحومه