آثار بدعهدی اروپا بر اقتصاد ایران

اسنپ بک یا برگشت تحریم ها در سال ۱۴۰۴ تفاوت هایی با قطعنامه های سال های ۸۹ تا ۹۱ دارد. یک نکته کلیدی و مهم را باید در ابتدا ذکر کرد که حتما تحریم ها به نفع اقتصاد ایران نیست و در این موضوع هیچ تردیدی وجود ندارد.

اما چند نکته کلیدی وجود دارد؛ نکته اول، این است که اقتصاد ایران به لحاظ بزرگی و متنوع بودن، تاب آوری آن در طی سنوات گذشته نه تنها کاهش پیدا نکرده بلکه افزایشی شده است. به عنوان مثال اگر ما به زیر ساخت حمل و نقل نگاه کنیم چه در جنوب کشور و چه در شمال کشور حجم زیر  ساخت ها نسبت به ابتدای شروع برجام افزایش پیدا کرده است. گرچه ممکن است یکی بگوید نسبت به نقطه مطلوب یا نسبت به برخی همسایگان، ما وضعیت متناسب با آنها نداریم اما اگر مقایسه کنیم در حمل و نقل به عنوان یک شاخص توسعه، وضعیت بهتر پیدا کردیم. منظور از حمل و نقل، بنادر و فرودگاه ها و راه های ارتباطی و ریل هاست. نکته دوم، این است که نسبت به تحریم‌های گذشته امروز کشور تجربه استفاده از ظرفیت‌های کشورهای همسایه یا حتی دور دست را دارد.

به عبارت دیگر، اگر در بیش از یک دهه گذشته کشور وقتی که تحریم می‌شد تازه به فکر راههایی بودیم که نیازهای کشور تامین بشود، امروز آن راه‌ها وجود دارد نه اینکه دوباره کشور در شرایط شوک قرار بگیرد. نکته سوم، به نظر می‌رسد با توجه به اینکه برخی از کشورهای عضو شورای امنیت آنها هم مشمول تحریم هستند، کشورهای تحریم شده بیشتر می توانند از ظرفیت همدیگر استفاده بکنند. و نکته آخر، در این بخش به نظر می رسد که این دوره جدید تحریم ها علی رغم اینکه ایران طبیعی است که متضرر بشود، اینگونه نیست که کشورهای متقابل متحمل هزینه نشوند. منظور از هزینه کشورهای متقابل صرفا هزینه های تجاری نیست، بلکه مهم تر از هزینه های تجاری یا فرصت‌های تجارت که در شرایط غیر تحریم بر آنها فراهم می‌شد که از دست می‌دهند.

منظور نوع دیگری از هزینه هاست به نام هزینه های اجتماعی، به هر حال سه کشور اروپایی اگر قرار بود از ابزار ماشه یا اسنپ بک استفاده کنند، زمانی که ترامپ در سال ۹۷ از برجام خارج شد یا در سال ۹۸ می‌توانستند از ابزار ماشه استفاده کنند یا زمانی که ایران تعهدات خودش را در برجام کم کرد و سطح غنی سازی را از سطح سه و نیم درصد افزایش داد آنجا سه کشور می توانستند از مکانیسم ماشه استفاده کنند نه اینکه بمانند سال آخر، سال دهم آنهم ماه آخر سال دهم از ابزار ماشه استفاده کنند.

به عبارت دیگر سه کشور اروپایی از ۱۲۰ ماه فرصت برجام، ۱۱۹ ماه سکوت و ماه ۱۲۰ ام از ابزار ماشه استفاده کردند. اینکه آمریکایی ها به برجام خیانت کردند، تردیدی نیست اما آنها در سال دوم یا سوم از برجام خارج شدند. از اروپایی ها انتظار این نبود که در سال دهم آنهم در ماه ۱۲۰ ام از مکانیزم ماشه استفاده کنند. خاطره تلخی که اروپایی ها و به خصوص فرانسه در ذهن تک تک ایرانی‌ها ایجاد کردند و به نظرم این سرمایه اجتماعی که فرانسوی ها از دست دادند، خیلی بیش از آن سرمایه مادی یا تجارتی بود که می‌توانست برای آنها در احیای برجام یا عدم فعال کردن ماشه نصیب همان ها یا ایران کند. به هر حال به نظر می‌رسد شاید در این روزهای اولیه ما با نوسانات قیمت مواجه بشویم اما هر چه که زمان بگذرد، شرایط عادی تر خواهد شد و مثل سالهای تحریم، اولین قطعنامه یا شش قطعنامه ای که آنها صادر کردند، اقتصاد خودش را با آن شرایط تطبیق خواهد داد البته طبیعی است که اگر دستگاه‌های اجرایی یا بنگاه‌های اقتصادی کمی تدبیر کنند و بهره وری اقتصاد را افزایش بدهند، بخشی از آثار منفی تحریم ها را می‌توانند جبران کنند.