احیای زرجوب؛ وقتی پروژه جای مسئله را می‌گیرد!

باز باران خبر/ در مدیریت شهری گاهی مسئله اصلی کمبود طرح و پروژه نیست، بلکه تشخیص نادرست اولویت‌هاست. ممکن است پروژه‌ای از نظر ظاهری جذاب و از نظر اجرایی نیز امکان‌پذیر باشد، اما این پرسش همچنان باقی بماند که آیا یک کلانشهر در شرایط کنونی به اجرای آن نیاز دارد؟
اظهارات اخیر دکتر رحیم شوقی شهردار و دکتر محمدحسین واثق کارگرنیا رئیس شورای شهر رشت درباره احیا و اجرای حدود شش‌ونیم کیلومتر از بالادست رودخانه زرجوب در جنوب شهر، پیش از ورود آن به محدوده شهری، حدفاصل باغ رضوان تا پارک آب آسیاب، فرصتی برای طرح همین پرسش است. اصل توجه به زرجوب ضروری است، اما ارزش‌گذاری این طرح به تعریف دقیق مسئله‌ای بستگی دارد که قرار است حل کند. پرسش این است که خروجی اصلی این طرح آیا بهبود وضعیت آب و محیط زیست است یا تبدیل حاشیه رودخانه به فضای گردشگری؟
محدوده مورد اشاره شهردار رشت از بخش‌های نسبتاً طبیعی بالادست رودخانه زرجوب و برخوردار از پوشش درختان جنگلی است و کیفیت آب آن در مقایسه با بخش شهری رودخانه بهتر است. بااین‌حال، همین ویژگی‌ها ضرورت پرسشی را نشان می‌دهد که آیا این محدوده به مداخله عمرانی نیاز دارد یا حفاظت از طبیعت و جلوگیری از ورود آلاینده‌ها به رودخانه گزینه مناسب‌تری است؟
در برنامه‌ریزی شهری هر محدوده‌ای که امکان اجرای پروژه در آن وجود دارد، الزاماً به پروژه نیاز ندارد. گاهی ارزش یک منطقه در حفظ وضع طبیعی آن است. از این‌ رو شورای  شهر و شهرداری باید توضیح دهند که چه ضرورتی برای اجرای طرح تشخیص داده اند؟ چه گزینه‌هایی را بررسی کرده و چرا مداخله عمرانی را بر حفاظت کم‌هزینه‌تر و کم‌مداخله‌تر ترجیح داده اند.
ارزیابی پروژه نباید به هزینه پیمانکار و اعتبار اولیه آن محدود بماند. همچنین نگهداری تأسیسات، افزایش رفت‌وآمد، مدیریت پسماند و پیامدهای احتمالی برای پوشش گیاهی و زیستگاه‌ها نیز باید در محاسبات طرح لحاظ شود. اگر طرح شامل پارکینگ، رستوران یا دیگر تأسیسات گردشگری است، آثار بلندمدت آن بر محیط طبیعی باید پیش از اجرا به‌طور مستقل ارزیابی شود.
مسئله فقط انتخاب یک محدوده جغرافیایی برای گردشگری نیست؛ بحث بر سر ترتیب اولویت‌هاست. مدیریت شهری رشت باید روشن کند که طرح جدید چه ارتباطی با برنامه مهار آلودگی رودخانه زرجوب دارد و آیا اجرای آن منابع مالی و مدیریتی لازم برای اقدامات بنیادی‌تر را محدود می‌کند یا خیر؟!
طول مسیر ساخته‌شده و تعداد تأسیسات، شاخص‌های پیشرفت فیزیکی‌ هستند، نه نشانه احیای رودخانه زرجوب! برای سنجش موفقیت طرح باید از ابتدا معیارهایی مانند تغییر کیفیت آب، کاهش ورود آلاینده‌ها و حفظ پوشش گیاهی، تعیین و نتایج پایش به‌طور منظم منتشر شود. همچنین نقشه اجرایی، هزینه‌ها، منابع مالی و ارزیابی محیط‌زیستی باید در دسترس عموم مردم قرار گیرد.
رودخانه زرجوب به توجه مدیریت شهری نیاز دارد، اما این توجه باید بر تشخیص درست مسئله استوار باشد. ممکن است بخش شهری رودخانه به مداخله اساسی برای مهار آلودگی نیاز داشته باشد و بخش طبیعی آن بیش از هر چیز محتاج حفاظت باشد.
معیار مدیریت موفق، تعداد پروژه‌هایی نیست که تعریف و افتتاح می‌شود بلکه میزان مشکلاتی است که با تصمیم‌های درست، شفاف و پایدار حل می‌شود. رودخانه زرجوب نیز باید با همین معیار سنجیده شود.

qubbat@yahoo.com